بود و هم عارف ، يا هم عابد بود و هم عارف ، نوع زهد يا عبادت او با نوع زهد و عبادت غير عارف فرق مىكند . زهد به طور كلّى - همانطور كه گفته شد - عبارت است از دامن چيدن از طيّبات دنيا ، ولى هدف اين دامن چيدن از نظر عارف و غير عارف فرق مىكند . غير عارف از خوشيهاى دنيا صرف نظر مىكند براى اينكه به خوشى بيشترى از نوع همين خوشى در آخرت برسد ؛ يعنى كالاى دنيا را با كالاى آخرت عوض مىكند . پس عمل وى عنوان « معامله » و « تجارت » به خود مىگيرد . امّا عارف از آن نظر دامن مىچيند كه نمىخواهد غير از حق ، مشغله و سرگرمى داشته باشد ؛ يعنى براى اينكه مانعى از ذكر حق پيدا نشود به غير حق توجّه نمىكند و در حقيقت چيزى غير از حق را شايستهء تعلّق خاطر و سر نزد وى فرود آوردن نمىداند . پس مطلوب و هدف اصلى عارف و غير عارف فرق مىكند : منظور و هدف عارف ، گذشتن از كالايى براى جلب كالاى ديگر نيست . و همچنين است عبادت : هدف غير عارف از عبادت كسب اجر و مزد است ، پس عنوان عملگى و مزدورى به خود مىگيرد ؛ در دنيا عمل مىكند كه در آخرت مزد بگيرد . امّا عارف كه عبادت مىكند براى اين است كه به نفس خود رياضت دهد و قواى نفسانى خود را تابع رغبت عرفانى خود كند و آمادگى بيشترى براى توجه به حق پيدا كند ؛ يعنى عبادت عارف نوعى تأديب و تربيت نفس است براى منظور و هدفى عالى . عبادت - چنان كه گفته شد - عبارت است از مواظبت بر برخى از اعمال كه از ناحيهء شارع دستور رسيده است ؛ چيزى كه هست ، هدف عارف با غير عارف از اين اعمال متفاوت است . پس زهد و عبادت غير عارف با زهد و عبادت عارف از لحاظ پيكر و قالب و ظاهر يكى است ، ليكن از لحاظ روح و معنى و لبّ متفاوت است . آنچه شيخ ( ره ) در اينجا گفت با آنچه در برخى احاديث نبوى و يا علوى و غيره وارد شده تقريبا يكى است ، قريب به اين مضمون : انّ قوما عبدوا اللّه رغبة فتلك عبادة التّجّار ، و انّ قوما عبدوا اللّه رهبة فتلك عبادة العبيد ، و انّ قوما عبدوا اللّه شكرا فتلك عبادة الاحرار « 1 » .

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، حكمت 237 .